Samengevat komt Patricks idee van een sabbatical neer op de volgende vier punten. Lees daarna verder wat zijn visie precies inhoudt.

1. Plan niets! (behalve een datum waarop je sabbatical begint.)

2. Opruimen en loslaten! (de eerste maanden doe je niets anders.)

3. Ramen open, laat je verrassen! (laat nu de nieuwe impulsen maar komen.)

4. Visie ontwikkelen! (tegen het einde van je sabbatical ontwikkel je een visie op de komende zes jaar.)

Na zijn studie Civiele Planologie aan de TU Delft richtte Patrick in 1978, samen met enkele vrienden, een adviesbureau op: de Planwinkel. Daarin gaf hij gestalte aan zijn visie op een over-geïnstitutionaliseerde beroepspraktijk. Het was een bijzonder bedrijf, dat velen zich nog herinneren. Hier is relevant dat voor Patrick vanaf het begin duidelijk was dat het bedrijf niet langer dan een jaar of zeven moest bestaan, omdat het dan zelf ook een 'instituut' zou zijn geworden. Zo ontstond het idee voor een cesuur in zijn persoonlijke carrière. In 1985, kort na z'n 34^ste verjaardag, was het zover.
In de voorafgaande zes jaar had hij steeds 16% van z'n inkomen opzij gelegd om daarmee het zevende jaar te kunnen financieren. Na z'n vertrek (de Planwinkel bleef toch nog wat langer bestaan) wilde hij eerst op reis. "Ik had er tot dat moment niet over nagedacht wat ik zou gaan doen. Een oude droom, reizen met de Trans-Siberië-Expres bleek op korte termijn niet realiseerbaar. Dus ben ik toen eerst maar gaan opruimen, uitrusten en me verdiepen in het fenomeen sabbatical. Een van de adviezen die ik kreeg, was om niet vooruit te kijken, maar m'n biografie te gaan onderzoeken: reflectie en het ontdekken van de rode draad in m'n leven. Door een toeval kwam ik in contact met het German Marshall Fund, waarvan ik een studiebeurs kreeg om twee maanden in de USA rond te reizen. Heel erg leerzaam en totaal onverwacht."

Plan niets!

"Dat is een van de eerste dingen die ik heb geleerd over het houden van een sabbatical. Plan niets! Regel alleen dat je op een bepaalde datum echt stopt met je werk. Niet je sabbatical volplannen, want dat vloeit allemaal nog voort uit oude gedachten en concepten. Mensen die alles van tevoren vastleggen, houden eigenlijk geen sabbatical. Het gaat erom jezelf de ruimte te geven om vanuit het nu nieuwe wegen in te slaan."

Opruimen en loslaten!

"Je kunt - om de omschakeling duidelijk te markeren - op vakantie gaan voor een korte periode, maar daarna moet je gewoon rustig in je huis gaan zitten en... opruimen." Opruimen is nou niet bepaald waar mensen aan denken bij een lekkere rustperiode, probeer ik tegen te werpen. "Je moet een sabbatical ook niet als een rustperiode beschouwen, het gaat om te beginnen veel meer om reinigen, schoonmaken en opruimen. Ga allerlei dingen in je huis doen die al lang gedaan moesten worden. Doe dat ook met je relatie, vrienden en familie. Alle losse eindjes in je leven van de afgelopen jaren kan je in de eerste maanden van je sabbatical aanpakken. Een vriend bezoeken die je al te lang niet hebt gezien, een langlopend conflict met je ouders uitpraten en ga zo maar door. Je houdt je dus vooral met het verleden en helemaal niet met de toekomst bezig."

Na het opruimen komt het loslaten. Onbewust leef je steeds meer volgens bepaalde patronen en concepten. Je wordt daarin versterkt door je omgeving, die graag wil dat je de dingen doet waar je goed in bent. Of zoals Patrick het uitdrukt: "Op een gegeven moment verkoop je de krant van gisteren. Dit loslaten ervaar ik als een van de moeilijkste, maar ook wezenlijkste dingen van een sabbatical. Alleen door loslaten ontstaat er echt ruimte voor vernieuwing"

Ramen open, laat je verrassen!

De eerste maanden is het dus vooral een kwestie van opruimen en loslaten, naar binnen en op het verleden gericht. Als die periode zo'n beetje voorbij is gaat je oriëntatie vanzelf meer naar buiten toe. "Zet dan de ramen wagenwijd open, en laat alle nieuwe impulsen en ideeën binnenwaaien. Die zijn er, als sporen in de lucht. Snuif ze op, tast ze af, en als het je bevalt, ga je het doen. Dat was voor mij die eerste keer de periode in Amerika. Ik heb rondgereisd, mensen ontmoet, van alles bekeken en ervaren. Laat je gaan. Als een vriend je vraagt om mee te gaan zeilen, doe het dan. Word je uitgenodigd voor een gesprek; ga. Laat je verrassen!"

Voorbereiding

Maar hoef je je dan helemaal niet af te vragen wat je gaat doen na je sabbatical, geeft dat niet veel onzekerheid? Als je je vaste baan onderbreekt, of, zoals Patrick, een jaar als zelfstandige stopt, dan bestaat het werk dat je deed niet meer of iemand anders doet het, als je terugkomt. Je zult je dus weer een nieuwe positie moeten verwerven, want jouw plek is allang weer ingenomen. Patrick: "Dat is de uitdaging. Je goed voorbereiden op de periode erna doe je alleen niet door er steeds maar aan te denken, en nog minder door erover te tobben. Het klopt ook niet om net te doen of alles weer als vanouds zal zijn als je terugkomt."
Maar wat doe je dan als voorbereiding? "Voor mij zit de essentie van een sabbatical in het loslaten en tijd nemen voor reflectie. In mijn omgeving kondig ik een sabbatical lang van te voren aan en benoem het als research & development. Men heeft daarvoor vanuit professioneel oogpunt veel respect en het intrigeert opdrachtgevers. Zo ontstaat bij hen interesse om na een sabbatical weer verder met me te werken. Vaak krijg ik van hen aan het einde van m'n sabbatical steun om m'n ideeën concreet uit te werken."

Hard weken!

"Het is vooral een kwestie van vertrouwen. Neem maar van mij aan dat als je zó een sabbatical durft te doen, dan komt het wel goed met de periode erna. Doordat je zoveel oude troep hebt weggewerkt en nieuwe impulsen hebt opgedaan, komt er daarna vanzelf een periode waarin je behoefte krijgt om alles op een rijtje te zetten, om wél naar de toekomst te kijken. En je af te vragen: wat wil ik de komende jaren, wat heb ik te bieden op mijn vakgebied? Wat is de essentie van mijn talenten en ervaring? Aan het einde van mijn eerste sabbatical kwam heel vanzelfsprekend naar voren dat ik wilde werken met bedrijfsverzamelgebouwen voor kunstenaars, waarvan ik er in de States een aantal inspirerende voorbeelden had gezien. Een maand later werd ik gebeld door iemand, die een interview met mij had gelezen. Hij bracht me in contact met een groep kunstenaars op het KNSM-eiland in Amsterdam. Het resultaat is LOODS 6, een bedrijfsverzamelgebouw voor kunst en vormgeving."

"Een sabbatical is dus hard werken. In een fabriek staan de machines 15% van de tijd stil voor revisie en upgrading. Maar juist in die tijd moet je hard sleutelen om alles wat niet meer goed loopt te repareren, te smeren enz. En als alles weer op orde lijkt, ben je nog niet klaar. De machines moeten nu ingesteld worden op de nieuwe taken die ze te wachten staan. Zo gaat het ook in je carrière. Je moet een tijd van reflectie op de toekomst mogelijk maken, maar dat kan pas na het opruimen en nieuwe impulsen opdoen. Bij mijn volgende sabbaticals heb ik ontdekt hoe belangrijk dat is. De eerste keer ging het nog een beetje onwennig en ongestructureerd, maar sindsdien pak ik het steeds zo aan, en dat bevalt prima."

Financiën

Toch blijft de vraag intrigeren hoe je zo'n sabbatical nu bekostigt. Tenslotte hebben we allemaal onze financiële verplichtingen. "Wat dat betreft kan je leren uit het Oude Testament. Daarin staat dat de boer in het zesde jaar zoveel zal oogsten, dat er genoeg is om het land het zevende jaar braak te laten liggen en in het achtste jaar weer te zaaien. Ik ontdekte zelf pas tijdens m'n sabbatical hoe waar dat was. Ik had ervoor gespaard, maar ik kreeg dus ook nog die beurs van het German Marshall Fund. En in het zesde jaar had ik onverwacht ook veel extra verdiensten door lezingen en adviesklussen. Daarnaast is het fiscaal gunstig om een sabbatical van juli tot juli te laten lopen. Je hebt dan twee jaar waarin je relatief weinig verdient en door te middelen kan je dat een hoop belasting en premies schelen. Na m'n eerste sabbatical hield ik geld over."

Anders gezegd, het vraagt dus wel enig financieel management om inkomsten en uitgaven goed te plannen. "Veel mensen maken de fout om extra verdiensten meteen te extrapoleren naar de toekomst, en daar hun uitgaven naar te richten. Ik laat m'n kosten heel bewust minder hard groeien. Met de uitschieters in m'n inkomen financier ik inmiddels m'n sabbaticals. En dankzij m'n innoverend vermogen zit er wel een stijgende lijn in m'n inkomsten"

Tweede sabbatical

"Op m'n eenenveertigste hield ik een tweede sabbatical. Zo'n twee jaar ervoor begon ik opdrachtgevers aan te kondigen dat ik er over twee jaar een jaar tussenuit zou gaan. Wel besloot ik om tijdens dit sabbatical een dag per maand te blijven werken om mijn kantoorruimte te kunnen bekostigen." Kan je dan wel van een sabbatical spreken, wierp ik tegen. "Het waren een aantal lezingen en workshops. Ik ben daar toen op ingegaan onder de voorwaarde dat ik helemaal vrij zou zijn om het op mijn manier in te vullen. Dat stimuleerde me om m'n gedachten te ordenen en tegelijkertijd kreeg ik nieuwe impulsen en gedachten van m'n toehoorders. Werken tijdens een sabbatical? Daar is niets op tegen, als je de vaste patronen maar doorbreekt."

"Voor dat tweede sabbatical had ik een aantal contacten gehad met mensen en projecten in het Oostblok. Het leek me interessant om daar verder mee te experimenteren. Maar eerst ging ik met mijn vader vakantie houden in Indonesië. Daarna brak de periode van opruimen aan. In april kreeg ik een vraag of ik mee wilde werken aan een trainingsprogramma in Hongarije. Dat leek me een gouden kans."Weer werp ik tegen dat werken, en zeker voor een langere periode toch wel wat vreemd is. Patrick is het daar niet mee eens: "Het was heel ander werk dan ik ervoor had gedaan en precies in een gebied dat me enorm intrigeerde. Waarvoor is een sabbatical anders dan juist zo te experimenteren met iets waarnaar je al een tijd verlangt?"

"Daarna is de bal als vanzelf doorgerold; ik heb zo'n zes jaar gewerkt in Armenië, Rusland, Hongarije, Oekraïne en andere Oostbloklanden. Ik richtte me op 'local economic development,' het faciliteren van leerprocessen bij studenten en vooral ondernemers. Later trainde ik veel locale trainers en consultants op dit gebied. Ik heb er veel mensen ontmoet, veel gezien van de strijd die daar geleverd moet worden om iets op te zetten, en vooral veel geleerd van het enorme improvisatievermogen en ondernemerschap in vaak voor ons Westerse mensen onmogelijke omstandigheden.

Mij is vooral opgevallen hoe mensen daar binnen organisaties veel menselijker met elkaar omgaan en dat we in het westen veel meer bureaucratie hadden dat in het oosten. Halfweg 1999 ben ik het werk daar gaan afronden."

Wonderlijk woedend sabbatical

"M'n sabbatical van 1999/2000 was heel wonderlijk. De eerste maanden merkte ik dat ik steeds kwaad werd op situaties die te maken hadden met hoe de bureaucratie omgaat met mensen. Men behandelt elkaar als 'functies.' Er is veel aandacht voor organisatieontwikkeling, maar nauwelijks voor mensontwikkeling. Het zijn de talloze geschreven en ongeschreven regels, waardoor dingen niet kunnen. Een systeem met een 'uitval' van 20% (in 2000 ongeveer 5% van de beroepsbevolking werkeloos en nog eens 15% in de WAO) functioneert volgens de gangbare criteria voor quality management wel erg slecht. Toch kan je in een bureaucratie niemand 'de schuld' geven. En je legt je er normaliter bij neer, omdat het zo nu eenmaal gaat, zoals je tegen je zelf zegt.
Als ik andere mensen er over vertelde werd ik soms zo kwaad dat ik het wel kon uitschreeuwen. En het ging maar niet over. Toen werd ik me ervan bewust, dat er meer aan de hand was. Ik moest iets met die woede, want het is erg negatieve energie. Wil ik iets ondernemen, dan moet het eerst worden getransformeerd tot positieve energie. Ik heb er toen enorm veel over gepraat met vrienden en gewaardeerde collega's. Uiteindelijk werd ik wel rustiger en na vier maanden voelde ik ineens die nieuwe energie."

"In januari en februari heb ik het huis van mijn moeder verbouwd en aangepast. Al timmerend heb ik de laatste woede eruit geramd. Dat had een louterende werking. In die tijd las ik over levensfasen, over leiden en laten leiden en over het accepteren van je eigen wijsheid. Dat heb ik me als opgave gesteld voor de periode na m'n derde sabbatical: leiden en laten leiden."

Samen met een collega is het gelukt om aan het einde van dit sabbatical de opdracht te krijgen voor het begeleiden van een managementontwikkelingsstraject voor alle leidinggevenden van de gemeente Haarlem. Het is onderdeel van een veel uitgebreider organisatieontwikkelingstraject onder het motto 'De mens centraal in de organisatie'. Een unieke kans om veel van m'n gedachten en ervaringen in een voor mij geheel nieuwe situatie in praktijk te brengen.

'Crack in the Wall'

Leiden en laten lijden klinkt erg abstract. Hoe moet ik me dat voorstellen? "Laten leiden betekent voor mij dat ik in m'n werk veel meer durf uit te gaan van wat er is. Dingen niet vanuit concepten of modellen benaderen, maar proberen aan te sluiten bij waar de ander is, en van daaruit toe ter werken naar een volgende stap. Het maakt me onzeker, maar het dwingt me ook om te vertrouwen op de wijsheid, de kennis en ervaringen die ik heb.
Pas een jaar later geleden ontdekte ik een beeld bij het 'leiden' dat het voor mezelf duidelijker maakte. Samen met een vriendin keek ik in de woestijn in het zuiden van de Rocky Mountains tegen een gigantische rotsmuur aan. Ze wees me een heel nauwe scheur, waar we alleen zijwaarts doorheen konden. In de verte zag je een prachtig groen dal. Toen kreeg ik dat beeld van een 'crack in the wall'. Waar veel mensen oplopen tegen een muur, kan ik ze met de wijsheid en ervaring van m'n leven een plek aanwijzen waar ze verder kunnen."

Levensfasen

Een beetje rekenwonder moet er nu achter zijn dat de sabbaticals van Patrick steeds eindigen in het jaar dat hij een verjaardag heeft die deelbaar is door zeven. Het eerste rond zijn 35^ste, dan het 42^ste en dit laatste rond zijn 49^ste. Is dat toeval? Patrick: "Nee, zeker niet. In veel culturen en denkstromingen, waaronder het gedachtegoed van Lievegoed, wordt waarde gehecht aan die indeling in periodes van zeven jaar. Het sabbatical in het 49^ste jaar is nog crucialer dan de andere, omdat het de zevende periode van zeven jaar afsluit. Dit is een wezenlijk keerpunt in je leven en zeker ook in je carrière. Mij intrigeert het hoe je in iedere fase van je leven zo kunt werken dat het past bij die. Dus niet proberen om op je vijftigste nog het werk te doen van een dertiger. Dat gaat wringen en doet geen recht aan het potentieel dat je hebt vergaard. 'Leeftijdsbewust personeelsbeleid' is daar een afspiegeling van, maar voor mij gaat het toch wel dieper."
Alles overziend is een sabbatical voor Patrick wel heel wat meer dan een jaartje er tussenuit. Het maakt deel uit van een bewuste manier van leven. Dat gaat verder dan alleen het werk.

Een jaar hard werken, zes jaar rust!

Vandaar de wat vreemde titel van dit interview. Volgens de methode 'Boel' ruim je veel op gedurende je zogenaamde rustjaar, doe je veel nieuwe impulsen op en bereid je je goed voor op de komende zes jaar. Die worden dan (relatief) rustig: oude zaken achervolgen je niet en je hoeft niet na te denken over allerlei keuzes in je carrière, omdat je daarover juist in je sabbatical doordachte besluiten en voornemens hebt ontwikkeld.